Skontaktuj się z nami już dziś:
Tel: 17 740 21 31 Kom: 696 429 799 Kom: 696 429 796

Formy wychowania muzycznego w przedszkolu

Formy wychowania muzycznego w przedszkolu


Wychowanie muzyczne w przedszkolu

Przedszkole jest miejscem, w którym dziecko spędza większą część swojego dnia. Obok domu rodzinnego jest to kolejne miejsce, które kształtuje jego ogólny rozwój oraz pozytywny stosunek do sztuki i muzyki. Ogromna rola spoczywa na nauczycielach, którzy są dla dziecka autorytetem oraz wzorem. Prowadząc zajęcia umuzykalniające nauczyciel musi wykazać się nie małą pomysłowością, elastycznością, a przede wszystkim umiejętnościami, które pozwolą mu fachowo korzystać z wszystkich możliwych form oraz metod wychowania muzycznego. W procesie tym, drugą bardzo ważną rzeczą jest pozytywne nastawienie dziecka oraz jego świadomy i aktywny udział. Nauczycielowi musi zależeć na tym, aby dziecko odnalazło w muzyce to co najbardziej je ciekawi i interesuje, a udać się to może dzięki zastosowaniu różnorodnych dostępnych form działalności muzycznej, które są niezbędne w procesie umuzykalniania. W wychowaniu muzycznym stosuje się tzw. metody aktywizujące, które częściej skłaniają do samodzielnego rozwiązywania problemów aniżeli do podawania gotowych odpowiedzi[1]. Zamiłowanie do sztuki powinno rodzić się przy pomocy dostępnych aktywnych form wychowania muzycznego tj.[2]: śpiew, gra na instrumentach, ruch przy muzyce, słuchanie i tworzenie muzyki.

 

Są to metody, na których powinny opierać się zajęcia umuzykalniające w przedszkolu ponieważ właśnie dzięki nim, dziecko ma możliwość bezpośredniego kontaktu z muzyką. Łatwo zauważyć, że najwięcej radości i zadowolenia przynosi dziecku samodzielne odkrywanie muzyki, dlatego bardzo ważne jest aby zabawy muzyczno – ruchowe opierały się na swobodnej improwizacji dziecka i jego pomysłowości, natomiast należy unikać naśladowania i stereotypowego działania w zabawie[3]. Zajęcia muzyczne są dla dziecka radosnym urozmaiceniem pobytu w przedszkolu. Wiadomo, że dzieci szczęśliwe są dużo bardziej podatne na wszelkie wpływy wychowawcze. Dużo łatwiej dopasowują się do stawianych im wymagań i łatwiej nawiązują kontakty z rówieśnikami. Poniżej zostaną opisane dokładniej różnorodne formy oddziaływań muzycznych, które definitywnie sprzyjają w pokonywaniu dziecięcych trudności, pomagają w ożywieniu dzieci nieśmiałych i mało aktywnych, wzbudzają poczucie własnej wartości, a także pomagają w utrzymaniu porządku oraz względnej dyscypliny w grupie[4].


Śpiew

Pierwsze formy dziecięcej ekspresji rozpoczynają się od krzyku, zawodzenia, prostych kilkudźwiękowych melodii. Muzyka wokalna w wykonaniu najmłodszych odtwarza wszystkie efekty dźwiękowe zasłyszane w najbliższym otoczeniu. W późniejszym etapie rozwoju dziecko zaczyna w bardziej świadomy sposób reagować na wrażenia muzyczne. Najbardziej interesującym elementem muzyki staje się rytm, dynamika, dopiero później melodia. Pierwsze śpiewanki dziecięce to następstwo szeregu atonalnych dźwięków, rytmicznie niezorganizowanych oraz nieposiadających tekstu. W dziecięcym śpiewie zauważalne są glissanda, brak stałych odległości interwałowych, nieczytelna wysokość dźwięku oraz chwiejna intonacja opierająca się na półtonach i ćwierćtonach. W miarę rozwoju dziecka, śpiew staje się bardziej świadomy, a piosenka – najprostszą formą muzyczną, którą dziecko jest w stanie przeżyć, zrozumieć i zapamiętać[5].

 

Śpiewanie oprócz wielu walorów estetycznych posiada również wartości korzystnie wpływające na rozwój fizyczny dziecka. Wzmocnienie aparatu głosowego czy dotlenienie organizmu to tylko niektóre z korzyści wynikających ze śpiewania. Przede wszystkim śpiewając dziecko uwalnia naturalną potrzebę ekspresji, która to pozytywnie wpływa na system nerwowy. Już od najmłodszych lat powinno podejmować się kształcenie głosu dziecka. Zadaniem nauczyciela musi być więc kontrola oraz dbałość o higienę głosu. Chroniąc dzieci przed zbyt głośnym śpiewaniem jednocześnie chronimy ich struny głosowe przed uszkodzeniem. Między 2, a 14 r.ż. następuje intensywny rozwój aparatu głosowego. Struny głosowe są wówczas niezwykle wrażliwe i delikatne. Szczególnie niebezpieczne jest dla nich nadwyrężanie głosu zbyt głośnym śpiewaniem oraz śpiewanie dźwięków wysokich, nie mieszczących się w skali głosu dziecka. Higiena głosu uwarunkowana jest kilkoma bardzo ważnymi zasadami[6]:

  • zajęcia muzyczne powinny być prowadzone w czystych, przewietrzonych pomieszczeniach,
  • nie należy nadwyrężać głosu dziecka; powinno zezwalać się na śpiewanie tylko z umiarkowaną siłą głosu,
  • śpiew nie może przekraczać skali głosu dziecka,
  • należy unikać śpiewania na dworze, podczas wiatru lub mrozu, a także nie wolno śpiewać podczas intensywnego ruchu,
  • powinno unikać się śpiewania w jednej niezmiennej pozycji np. długo stojąc,
  • nie wolno ignorować chrypki dziecka; w takim wypadku należy je wyłączyć z zajęć głosowych.

 

Podsumowaniem rozważań na temat śpiewu może być odpowiedź na pytanie: Dlaczego piosenka jest tak ważna w procesie wychowania muzycznego? Po pierwsze, piosenka dzięki swojemu słownemu tekstowi jest najbardziej komunikatywną formą muzyczną i to właśnie na niej powinien być oparty cały proces umuzykalniania. Piosenka zdecydowanie rozwija inteligencję dziecka ponieważ wzbogaca jego wiedzę o świecie. Opowiadając o przyrodzie, domu, przedszkolu, pracy czy rodzinie piosenka uczy nowych pojęć i rozszerza postrzeganie świata. Kolejną zaletą wprowadzania piosenki jest fakt, iż wpływa ona korzystnie na rozwój poznawczy, społeczny, emocjonalny i fizyczny dziecka. Bogactwo dziecięcej literatury muzycznej pozwala na szerokie możliwości nauczyciela w zakresie doboru piosenki oraz sprzyja działaniom dzięki którym dziecko całym sercem pokocha śpiew oraz muzykę[7].


Gra na instrumentach

Dzieci w wieku przedszkolnym uwielbiają zabawę dźwiękiem; szczególnie ciekawe jest odkrywanie źródła oraz możliwych sposobów wydobywania dźwięku. Dziecko, grając na różnych instrumentach wzbogaca oraz urozmaica swoje doświadczenia słuchowe, wykazuje zainteresowanie dźwiękiem i źródłem jego pochodzenia. Wyjątkowo ciekawe są dla dzieci własnoręcznie wykonane instrumenty tj. pudełka napełnione ziarnami, grochem lub piaskiem, szklanki napełnione różną ilością wody czy łuki z naciągniętą żyłką. Oprócz tego, należy pamiętać, że najlepszym i najprostszym instrumentem jest ludzkie ciało, dlatego w pracy z dziećmi powinno stosować się takie efekty akustyczne jak tupanie, klaskanie, uderzanie o uda, pstrykanie palcami itp.[8] Metodyka kształcenia muzycznego wskazuje kolejność, według której powinny być wprowadzane instrumenty muzyczne. Na początku stosuje się instrumenty naturalne czyli wspomniane wcześniej ręce i nogi, kolejnymi powinny być instrumenty perkusyjne tj. bębenek, tamburyn, talerze, triangel (trójkąt), kastaniety (kołatka), marakasy (grzechotki), klawesy (drewienka), bloki akustyczne, janczary i tzw. tarki. Następne w kolejności powinny być instrumenty perkusyjne o określonej wysokości dźwięku: dzwonki chromatyczne i diatoniczne, metalofony i ksylofony, a także flet[9].Umiejętne zastosowanie wszystkich wymienionych instrumentów rozwija zdolności twórcze dziecka. Za pomocą instrumentów muzycznych dzieci mogą tworzyć ilustracje zjawisk przyrodniczych, bajek, wierszy, opowiadań, a także mają możliwość improwizacji rytmicznej i melodycznej do wykonywanych piosenek czy zabaw ruchowych[10]

 

Podsumowując, warto wymienić główne zalety płynące z gry na instrumentach, które korzystnie wpływają na ogólny rozwój dziecka[11]:

  • uwrażliwienie dzieci na barwę dźwięku oraz odkrycie jego źródła,
  • kształcenie poczucia rytmu poprzez grę na instrumentach perkusyjnych,
  • kształcenie słuchu wysokościowego dzięki instrumentom perkusyjnym o określonej wysokości dźwięku,
  • rozwijanie wyobraźni muzycznej dzieci,
  • rozwijanie sprawności motoryki małej – zwłaszcza dłoni i palców,
  • uatrakcyjnienie zajęć umuzykalniających,
  • kształtowanie umiejętności pracy w grupie,
  • dostarczanie radości ze wspólnego muzykowania i z własnej twórczości.

Ruch przy muzyce

Wiadomo, iż ruch jest główną formą działalności i ekspresji dziecka. Jest jego naturalną potrzebą, której nie można ograniczać. Umiejętne wykorzystanie go na zajęciach muzycznych prowadzi do efektownych działań umuzykalniających. Dzięki zabawom muzyczno-ruchowym dzieci błyskawicznie rozwijają swoją wyobraźnię, koordynację oraz pamięć ruchową. Ruch pozwala na pozbycie się stresu oraz negatywnego napięcia. Wyróżnia się dwie podstawowe formy ruchu przy muzyce – ruch ze śpiewem oraz ruch do akompaniamentu instrumentalnego[12]. Zadania wychowania przedszkolnego w zakresie zajęć muzyczno – ruchowych opierają się na zabawach rytmicznych, ćwiczeniach rąk, nóg, stóp, ćwiczeniach rozluźniających oraz tych kształtujących płynność ruchów, marsz, bieg, podskoki. Treści podstawy programowej obejmują również rozwijanie wrażliwości na zmiany agogiczne, dynamiczne, na akcent metryczny w taktach dwu-, trzy- i czteromiarowych, a także naukę prostych układów tanecznych, w tym tańców ludowych[13]. Ruch ze śpiewem realizowany może być poprzez wiele kreatywnych zabaw opisanych poniżej[14].

Zabawy ilustracyjne i inscenizowane

Są to zabawy, dzięki którym dzieci mają możliwość ilustrowania swoim ruchem tekstu słyszanej piosenki. Ruchy te nie mogą być manieryzowane i sztuczne. Bardzo pomocne przy okazji zabaw ilustracyjnych mogą okazać się rekwizyty np. kółka, wstążki, woreczki, chusty. Zadaniem nauczyciela jest pozostawienie pełnej swobody dzieciom aby mogły w sposób twórczy i samodzielny wyrazić swoim ciałem własne odczucia.

Zabawy rytmiczne

W tej formie zabawy podstawą jest rytm. Dzieci zaznaczają go za pomocą klaskania, podskakiwania, tupania itp. lub przy pomocy instrumentów muzycznych. Podczas tej zabawy dzieci ćwiczą swoją aktywność psychiczną.

Zabawy taneczne

Omawiana forma zabawy wymaga od dzieci dużej swobody i sprawności ruchowej. Jest ona przygotowaniem do nauki trudniejszych tańców w szkole. Nauka tańca powinna rozpocząć się od wprowadzenia kroków występujących w zabawie, a  następnie powinno nastąpić wielokrotne i dokładne powtarzanie układu.

Zabawy z zakresu techniki ruchu

Są to zabawy porządkowe, organizacyjne, orientacyjne, inhibicyjno – incytacyjne, wzmacniające różne grupy mięśni oraz zabawy korektywne.

Opowieści ruchowe

Zabawy oparte na treściach piosenek, bajek, opowiadań, wierszy. Po krótkim wprowadzeniu czyli opisie wydarzenia dzieci przyjmują pewne role ilustrując je swoim ruchem, poruszając się do akompaniamentu wykonywanego przez prowadzącego.

Tańce

Nauka kroków i figur pewnych tańców, najczęściej ludowych, a następnie łączenie ich w całość czyli w pełny układ taneczny.

 

Ruch przy muzyce jest formą działalności muzyczno – dydaktycznej, która nie tylko kształtuje predyspozycje muzyczne dziecka ale również mocno wspiera jego ogólny rozwój. Warto zaznaczyć, iż dzięki improwizacjom ruchowym dziecko rozwija swoją wyobraźnię oraz zaspokaja swoją naturalną potrzebę ruchu. Ostatecznie, zabawy muzyczno – ruchowe dostarczają duża porcję uśmiechu na twarzach dziecka oraz samozadowolenia. Jest to forma, bez której wychowanie muzyczne w przedszkolu nie miałoby miejsca.


Słuchanie i tworzenie muzyki

W dzisiejszych czasach człowiek od najmłodszych lat bombardowany jest dźwiękami lecz nie zawsze są to dźwięki warte słuchania. Inaczej mówiąc, świat wokół nas jest nasycony dźwiękami jednak tak naprawdę jest to świat bez muzyki[16]. Zadaniem wychowania muzycznego jest organizowanie wszelkich bodźców dźwiękowych w taki sposób, aby były one przyjemne i rozwijające dla dziecka. Ważne, by w natłoku wielu dźwięków dobiegających z zewnątrz dziecko potrafiło skupić się i naprawdę „usłyszało muzykę”. Uważne słuchanie jest pierwszym i podstawowym krokiem do umuzykalnienia. Słuchać to znaczy aktywnie spostrzegać, rozróżniać i rozumieć zjawiska słuchowe, które do nas docierają. Percepcja słuchowa dzieci w przedszkolu opiera się na trzech rodzajach aktywności: słuchaniu mowy ludzkiej, odgłosów natury i otaczającego świata, słuchaniu śpiewu i gry instrumentalnej podczas zabaw i ćwiczeń oraz słuchanie muzyki żywej i odtwarzanej z nagrań. Słuchanie muzyki w przedszkolu przejawia się najczęściej w piosenkach śpiewanych przez nauczyciela oraz w słuchaniu utworów instrumentalnych o charakterze ilustracyjno – programowym[17].

 

Treści programowe zakładają, iż dziecko po zakończeniu etapu edukacyjnego jakim jest przedszkole w zakresie percepcji muzyki będzie potrafiło w śpiewie odróżnić głos męski od żeńskiego (w wykonaniu indywidualnym i chóralnym), będzie znało barwę różnych instrumentów muzycznych, będzie również potrafiło rozpoznawać dźwięki wysokie, niskie oraz średnie. Dziecko w przedszkolu powinno nauczyć się również rozróżniać zmiany w natężeniu dźwięku. Ważnym elementem podstawy programowej jest wdrażanie dziecka do słuchania krótkich wokalnych i instrumentalnych utworów, dostosowanych do możliwości dzieci. Niezwykle rozwijające są tzw. audycje muzyczne oraz koncerty, w których dzieci biorą udział. Dzięki nim dziecko ma kontakt z muzyką na żywo, a za pomocą percepcji wzrokowo – słuchowej poznaje źródło dźwięku oraz uczy się odpowiedniego zachowania podczas słuchania muzyki[18].

 

Umiejętności w zakresie tworzenia muzyki jakie dziecko powinno osiągnąć w przedszkolu i jakie określa podstawa programowa dotyczą m.in. rytmizowania (imion, nazw), swobodnej improwizacji ruchowej piosenek i tańców, śpiewanek, tworzenia form AB, ABA, ronda czy ilustracji muzycznych do opowiadań, bajek i wierszy. Twórczość w przedszkolu powinna obejmować również śpiewanie krótkich zwrotów słownych np. przywitania, pożegnania, przedstawiania się, zwrotów grzecznościowych, łatwych dialogów, a także śpiewanie łatwych improwizacji na wybrany temat oraz obrazowanie własnym ruchem charakteru słuchanej muzyki. Warto dodać, iż najistotniejszy w procesie tworzenia jest rozwój dziecka poprzez samodzielne improwizowanie i kształtowanie wrażliwości muzycznej, natomiast mniej ważny jest efekt końcowy twórczości[19]. Tworzenie muzyki przez dzieci daje im możliwość swobodnego wyrażania siebie. Dzięki temu stają się one radosne i przede wszystkim dowartościowane. Dziecko, które ma możliwość rozwinięcia muzyki, która jest w nim staje się szczęśliwsze i spełnione. Nie można więc zapominać o przydatności opisanej formy i o konieczności rozwijania jej w procesie umuzykalniania dzieci w wieku przedszkolnym.


[1] E. Frołowicz, Aktywny uczeń w świecie muzyki. Propozycje dla nauczycieli, Wyd. Harmonia, Gdańsk 2008, s. 6.

[2] Tamże, s. 8.

[3] A. Gandzel, Dydaktyczne aspekty przedszkolnej edukacji muzycznej, Roczniki Pedagogiczne, Tom 7(43), nr 2, 2015, s. 114.

[4] L. Kataryńczuk – Mania, Wychowawcze aspekty…, s. 81.

[5] D. Malko, Metodyka wychowania muzycznego w przedszkolu, WSiP, Warszawa 1988, s. 29.

[6] D. Malko, Metodyka wychowania…, s. 30-31.

[7] L. Kataryńczuk – Mania, Wychowawcze aspekty…, s. 86.

[8] D. Malko, Metodyka wychowania…, s. 56.

[9] M. Suświłło, Psychopedagogiczne uwarunkowania…., s. 157-158.

[10] D. Malko, Metodyka wychowania…, s. 64.

[11] L. Kataryńczuk – Mania, Wychowawcze aspekty…, s. 87.

[12] A. Gandzel, Dydaktyczne aspekty…, s. 116,117.

[13] Podstawa programowa wychowania przedszkolnego…., s.6.

[14] A. Gandzel, tamże,  s. 116,117.

[15] A. Gandzel, Dydaktyczne aspekty…, s. 116,117.

[16] A. Górniok – Naglik, Muzyka a rozwój małego dziecka [w:] Dziecko w świecie muzyki, red. B. Dymara, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2000, s. 62.

[17] L. Kataryńczuk – Mania, Wychowawcze aspekty…, s. 94.

[18] Tamże, s. 94-95.

[19] L. Kataryńczuk – Mania, Wychowawcze aspekty…, s. 96-97.


Przedstawiony został fragment pracy dyplomowej Patrycji Łyczko - absolwentki studiów podyplomowych - Zintegrowana edukacja przedszkolna i wczesnoszkolna


img