Praca z uczniem o specjalnych potrzebach edukacyjnych

Uczeń ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi to zarówno dziecko posiadające orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego, jak i borykające się z zauważalnymi trudnościami w realizacji standardowych wymagań programowych. Występują wskutek: zaburzonego funkcjonowania percepcyjno-poznawczego – dysleksji rozwojowej (dysleksja, dysgrafia, dysortografia, dyskalkulia), przewlekłych problemów ze zdrowiem, czy ograniczeń środowiskowych i dotyczą z reguły dzieci pochodzących z rodzin niewydolnych wychowawczo.  

Czym jest dysleksja rozwojowa? 

Wymieniona jako pierwsza dysleksja rozwojowa stanowi jedną z zarazem powszechniejszych i poważniejszych przeszkód w procesie kształcenia, które bezpośrednio ograniczają rozwój intelektualny dziecka. Objawia się nasilonymi kłopotami w opanowaniu umiejętności płynnego czytania i poprawnego pisania – dysleksja, dysgrafia, dysortografia – a także zaburzonymi umiejętnościami matematycznymi – dyskalkulia.

Priorytetem w pracy z uczniem cierpiącym na tego rodzaju zaburzenia w nauce jest obszerna i rzetelna diagnoza, która pozwala określić potencjał dziecka do przezwyciężania przeszkód i pokonywania własnych ograniczeń.

Symptomy dysleksji rozwojowej w klasach I – III 

Zaburzenia językowe, między innymi:

• wadliwa wymowa,
• przekręcanie złożonych wyrazów (przestawienie głosek i sylab, asymilacje głosek, np. szosza),
• używanie sformułowań niepoprawnych gramatycznie (trudności z poprawnym używaniem wyrażeń przyimkowych, sformułowań wyrażających stosunki przestrzenne: nad – pod, za – przed, wewnątrz – na zewnątrz),
• trudności z pamięcią fonologiczną dotyczące zapamiętywania sekwencji nazw (np. dni tygodnia, więcej niż jednego polecenia w tym samym czasie, szeregów 4-cyfrowych, czy piosenek);

Nasilone trudności w nauce czytania, między innymi:

• bardzo wolne tempo  – prymitywna techniki (głoskowanie lub sylabizowanie z wtórną syntezą słowa), ale mało błędów,
• bardzo szybkie tempo, lecz popełnia przy tym wiele błędów – wynikają one z tego, że dziecko domyśla się treści na podstawie kontekstu,
• niewłaściwie i słabe zrozumienie przeczytanego tekstu;

Nasilone trudności w nauce pisania, między innymi:

• trudności z zapamiętaniem kształtu rzadziej występujących liter o skomplikowanej strukturze (np. wielkie litery pisane: F, H, L, G),
• popełnianie błędów podczas przepisywania tekstów,
• mylenie liter podobnych pod względem kształtu, np. l–t–ł, m–n,
• mylenie liter identycznych, lecz inaczej położonych w przestrzeni: p–b–d–g;

Motoryka duża – mała sprawność ruchowa całego ciała:

• trudności z opanowaniem jazdy na hulajnodze, dwukołowym rowerze, wrotkach, łyżwach, nartach,
• wymuszone uczestnictwo w zabawach ruchowych i lekcjach w-f ze względu na trudności z wykonywaniem niektórych ćwiczeń, np. układów gimnastycznych;

Motoryka mała – obniżona sprawność ruchowa rąk:

• nie opanowało w pełni czynności samoobsługowych związanych z ubieraniem się, myciem i jedzeniem (nożem i widelcem);

Zaburzona koordynacja wzrokowo ruchowa – trudności z rzucaniem do celu i chwytaniem:

• niechęć do rysowania i pisania,
• poprzez sposób trzymania ołówka/długopisu – dziecko zbyt mocno przyciska ołówek/długopis, przez co ręka szybko się męczy,
• trudności z rysowaniem szlaczków w liniaturze zeszytu, odtwarzaniem złożonych figur geometrycznych,
• niski poziom graficzny rysunków i pisma – dziecko nieładnie rysuje (poziom wykonania – nieadekwatny do wieku życia), niestarannie pisze (nie mieści się w liniaturze, zagina „ośle uszy” na rogach kartek zeszytu);

Zaburzone funkcje wzrokowe:

• trudności z wyróżnianiem elementów z całości lub z ich syntetyzowaniem w całość, np. podczas budowania według wzoru konstrukcji z klocków, układania mozaiki,
• trudności z wyodrębnianiem szczegółów różniących dwa obrazki,
• trudności z odróżnianiem kształtów podobnych (np. liter m–n, l–t–ł) lub identycznych, lecz inaczej położonych w przestrzeni (np. liter p–g–b–d);

Zaburzona orientacja w schemacie ciała i przestrzeni:

• trudność z jednoczesnym wskazaniem na sobie części ciała i określaniem ich terminami: prawe – lewe,
• trudności z określaniem położenia przedmiotów względem siebie, np. droga na prawo, drzwi na lewo,
• pisanie liter i cyfr zwierciadlanie lub zapisywanie wyrazów od prawej do lewej strony;

Zaburzona orientacja w czasie:

• trudności z określaniem pory roku, dnia, czasu na zegarze.

Podłożem problemów w nauce czytania, pisania i liczenia są dysfunkcje układu nerwowego o charakterze rozwojowym, a zniwelowanie ich w celu zrównania szans edukacyjnych dziecka względem prawidłowo rozwijających się rówieśników wymaga wsparcia psychologiczno-pedagogicznego, którego naturalną konsekwencją jest stworzenie uczniowi warunków sprzyjających rozszerzeniu intelektualnych horyzontów i swobodnego przyswajania wiedzy. Zapoczątkowane w na etapie edukacji przedszkolnej, powinno być konsekwentnie kontynuowane w późniejszych latach – szkole podstawowej oraz liceum lub technikum i obejmować:

• obserwację uczniów o zaburzonym rozwoju psychoruchowym w okresie przedszkolnym,
• obserwację uczniów mających trudności w uczeniu się pod kątem potencjalnej dysleksji,
• badania przesiewowe pod kątem ryzyka dysleksji już na wstępnym etapie edukacyjnym w celu zniwelowania dysonansu i zapewnienia dziecku możliwie najlepszego startu w szkole.

Jako wychowawca powinieneś także dołożyć starań, by możliwie najintensywniej zaangażować rodziców ucznia dyslektycznego w proces pomocy psychologiczno-pedagogicznej, przede wszystkim w drodze dostarczenia im wyczerpującej wiedzy dotyczącej problemu oraz sprawdzonych sposobów radzenia sobie z nim.

Uczeń o specjalnych potrzebach edukacyjnych, z podejrzeniem lub zdiagnozowaną dysleksją rozwojową wymaga nauczyciela – pedagoga, który w obrębie szkolnej rzeczywistości stworzy dla niego warunki korzystne dla rozwoju zarówno intelektualnego, jak i osobowościowego. Twoje zaangażowanie we wspólne pokonywanie barier jest dla dziecka szansą na zniwelowanie dystansu, jaki dzieli go od rówieśników, a tym samym wypracowanie umiejętności oraz kompetencji pomocnych w dorosłym życiu.